Pryszczyca: bioasekuracja gospodarstwa krok po kroku

Przez wiele lat pryszczyca była w Europie chorobą znaną głównie z podręczników. W 2025 r. sytuacja się zmieniła. Na początku stycznia pierwsze ognisko wykryto w Niemczech, w marcu chorobę potwierdzono w stadzie 1400 sztuk bydła na Węgrzech, a następnie w trzech gospodarstwach z bydłem na Słowacji, w powiatach Komárno i Dunajská Streda^[1]. W 2026 r. ogniska pojawiły się na Cyprze i na greckiej wyspie Lesbos, tym razem wywołane innym serotypem wirusa niż w 2025 r.^[2][3]

Według dostępnych informacji (stan na lipiec 2026 r.) Polska pozostaje wolna od pryszczycy, ale każde z tych ognisk pokazało, jak szybko choroba może pojawić się w kraju, który od dawna jej nie notował. W tym wpisie wyjaśniamy, jak wirus trafia do gospodarstwa, jakie obowiązki ma hodowca, jak dobrać maty i środek dezynfekcyjny oraz co zrobić, gdy pojawi się podejrzenie choroby.

Dlaczego pryszczyca jest tak groźna dla hodowli

Pryszczyca dotyczy domowych i dzikich zwierząt parzystokopytnych. Najbardziej wrażliwe jest bydło, a w dalszej kolejności świnie, owce i kozy^[4]. Choroba nie jest groźna dla ludzi, ale dla gospodarki jest jedną z najkosztowniejszych chorób zwierząt: ognisko oznacza likwidację stada, strefy ograniczeń wokół gospodarstwa i utrudnienia w handlu dla całego regionu.

Wirus występuje w dużym stężeniu w płynie i nabłonku pęcherzy, które pojawiają się u chorych zwierząt. Rozprzestrzenia się przez bezpośredni kontakt zwierząt, ale też pośrednio: na obuwiu i odzieży ludzi, na kołach pojazdów, sprzęcie, w paszy czy produktach pochodzenia zwierzęcego. Dlatego przy pryszczycy, podobnie jak przy ASF czy grypie ptaków, tak duże znaczenie mają proste bariery na granicy gospodarstwa i budynków.

Czy maty dezynfekcyjne są obowiązkowe w gospodarstwie z bydłem

W Polsce nie ma dziś przepisu, który nakazywałby maty w każdym gospodarstwie z bydłem, tak jak robią to rozporządzenia dla chlewni i ferm drobiu. Nie oznacza to braku obowiązków. Od 18 marca 2026 r. obowiązuje ustawa o zdrowiu zwierząt^[5], zgodnie z którą każdy podmiot utrzymujący zwierzęta odpowiada za wprowadzenie środków bioasekuracji wymaganych przez unijne prawo o zdrowiu zwierząt. Za ich niewprowadzenie grozi kara od 0,1 do 5-krotności przeciętnego wynagrodzenia (art. 98 ust. 1 pkt 2).

W razie wystąpienia choroby w kraju lub w regionie w grę wchodzą też środki zwalczania wprowadzane decyzjami lub rozporządzeniami, a za ich nieprzestrzeganie kara może sięgnąć 8-krotności przeciętnego wynagrodzenia (art. 98 ust. 1 pkt 13). Szczegóły kar opisujemy we wpisie o kontroli bioasekuracji i karach. Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Czarnkowie w zaleceniach dotyczących pryszczycy wprost wskazuje stosowanie mat dezynfekcyjnych lub urządzeń do odkażania pojazdów na wjazdach i wyjazdach^[4].

Bioasekuracja krok po kroku

Zalecenia inspektoratu weterynarii dotyczące pryszczycy pokrywają się w dużej mierze z zasadami, które hodowcy świń i drobiu znają już z przepisów o ASF i chorobach drobiu. W gospodarstwie z bydłem, owcami lub kozami warto wprowadzić:

1. Kontrolę wjazdu i wejścia. Jeden wjazd dla pojazdów, mata przejazdowa lub niecka na całej jego szerokości, a przy wejściach do budynków z bydłem maty przejściowe. Pojazdy z zewnątrz, w tym odbiór mleka, pasza i transport zwierząt, powinny zatrzymywać się możliwie daleko od budynków.
2. Odzież i obuwie tylko do gospodarstwa. Osoby z zewnątrz powinny dostać odzież ochronną, najlepiej jednorazową, i obuwie używane wyłącznie na terenie gospodarstwa.
3. Codzienną dezynfekcję rąk, obuwia i pojazdów oraz sprzętu, który wraca do gospodarstwa z zewnątrz.
4. Zwierzęta tylko ze znanego źródła. Nowe sztuki wprowadzane do stada powinny pochodzić z wiadomego źródła, a po przywiezieniu najlepiej przebywać przez pewien czas oddzielnie.
5. Ostrożność w podróżach. Unikaj przejazdów przez obszary objęte ograniczeniami i ich okolice. Osoby wracające z regionów z ogniskami nie powinny od razu wchodzić do budynków ze zwierzętami.
6. System pusty-pełny w budynkach, w których jest to możliwe, z myciem i dezynfekcją między rzutami.

Jaki środek do maty przy zagrożeniu pryszczycą

To punkt, w którym łatwo o kosztowny błąd. Wirus pryszczycy jest wirusem bezotoczkowym, dlatego nie każdy preparat opisany jako wirusobójczy będzie wobec niego skuteczny. Wirus jest inaktywowany przez środki o odczynie kwaśnym, poniżej pH 6, lub zasadowym, powyżej pH 9^[6]. Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Czarnkowie zaleca, żeby w profilaktyce pryszczycy nie opierać się na preparatach z jodoforami, fenolem ani czwartorzędowymi solami amonowymi^[4].

Wśród substancji czynnych wskazywanych jako skuteczne wobec wirusa pryszczycy wymieniane są między innymi wodorotlenek sodu, węglan sodu, kwas octowy, podchloryn sodu, nadtlenosiarczan potasu i dwutlenek chloru^[4][6]. Przy wyborze konkretnego produktu sprawdź w jego pozwoleniu lub karcie, czy producent potwierdza skuteczność wobec wirusa pryszczycy, i stosuj stężenie oraz czas kontaktu podane na etykiecie. W razie wątpliwości zapytaj w powiatowym inspektoracie weterynarii.

Ma to znaczenie również dla mat. Mata działa tylko wtedy, gdy środek w niej jest skuteczny wobec konkretnego zagrożenia. W okresie podwyższonego ryzyka pryszczycy nasącz matę preparatem dobranym pod ten wirus, a nie środkiem, którego używasz na co dzień przeciw innym drobnoustrojom. Zimą pamiętaj, że roztwór w macie może zamarznąć, więc warto zapytać producenta wybranego preparatu o dopuszczalne dodatki obniżające temperaturę zamarzania.

Jak dobrać maty do gospodarstwa z bydłem

Gospodarstwa z bydłem mają zwykle szerokie wjazdy i dużą liczbę pojazdów: ciągniki, wozy paszowe, cysterny z mlekiem, transport zwierząt. Przy doborze maty przejazdowej dobrze jest kierować się tą samą zasadą, którą przepisy stosują w chlewniach i na fermach drobiu: szerokość co najmniej taka jak szerokość wjazdu, a długość co najmniej taka jak obwód największego koła. Przy dużych ciągnikach może to oznaczać matę o długości ponad 6 m. Sposób liczenia z oznaczenia opony pokazujemy w poradniku jak dobrać wymiar maty przejazdowej.

Przy wejściach do obór i pomieszczeń ze zwierzętami sprawdzają się maty przejściowe o szerokości co najmniej takiej jak drzwi i długości, która nie pozwala przejść przez matę jednym krokiem. Wszystkie maty wykonujemy na wymiar i wysyłamy na terenie całej Polski. Wymiary podaj w formularzu wyceny.

Co zrobić przy podejrzeniu pryszczycy

Ustawa o zdrowiu zwierząt wymienia wśród sygnałów, które powinny skłonić do powiadomienia służb, między innymi zmiany o charakterze krost, pęcherzy, nadżerek lub wybroczyn na skórze i błonach śluzowych zwierząt kopytnych (art. 10 ust. 3). Obowiązek powiadomienia dotyczy nie tylko hodowcy i lekarza weterynarii, ale każdego, kto powziął informacje wskazujące na możliwość wystąpienia choroby, a powiadomienie kieruje się także do powiatowego lekarza weterynarii.

Do czasu wykluczenia choroby osoby utrzymujące zwierzęta w gospodarstwie muszą wprowadzić środki określone w przepisach unijnych dla takiej sytuacji (art. 10 ust. 4). W praktyce oznacza to przede wszystkim: nie wywozić zwierząt ani produktów, ograniczyć ruch ludzi i pojazdów, zatrzymać na miejscu osoby, które miały kontakt ze zwierzętami, i czekać na decyzje lekarza weterynarii. Za niedokonanie zgłoszenia grozi kara od 0,3 do 6-krotności przeciętnego wynagrodzenia (art. 98 ust. 1 pkt 8), ale ważniejsze jest to, że szybkie zgłoszenie daje szansę zatrzymać chorobę, zanim obejmie sąsiednie gospodarstwa.