Mata dezynfekcyjna przed drzwiami kurnika czy chlewni to dopiero połowa zabezpieczenia. Przepisy dla ferm drobiu i gospodarstw ze świniami wymagają, żeby osoba wchodząca do zwierząt miała odzież i obuwie przeznaczone tylko do tej pracy, umyła i odkaziła ręce oraz oczyściła i odkaziła obuwie[1][2]. Najprościej spełnić te wymagania w jednym miejscu: w śluzie sanitarnej, czyli pomieszczeniu lub wydzielonej części budynku, przez którą przechodzi się z podwórza do zwierząt.
Warto od razu wyjaśnić jedną rzecz: rozporządzenia nie używają słowa „śluza” i nie opisują, jak ma wyglądać. Mówią natomiast, co ma się wydarzyć, zanim ktoś wejdzie do pomieszczenia ze zwierzętami. Śluza to praktyczny sposób, żeby wszystkie te czynności odbywały się zawsze w tej samej kolejności i żeby nie dało się ich pominąć. Poniżej pokazujemy, jak ją urządzić i gdzie w niej położyć maty.
Czego wymagają przepisy, a czego nie
Wymagania dla drobiu i świń są podobne, ale nie identyczne. Zestawiamy je w tabeli, bo od nich zależy, co musi znaleźć się w śluzie.
| Wymaganie | Drób (Dz.U. 2026 poz. 335) | Świnie (Dz.U. 2026 poz. 344) |
|---|---|---|
| Maty przy wejściach | maty lub inne rozwiązania techniczne przed wejściami do budynków z drobiem i wyjściami z nich | urządzenia zapewniające skuteczną dezynfekcję, na przykład maty, przed wejściami do pomieszczeń ze świniami |
| Odzież i obuwie | ochronne, przeznaczone do użytku wyłącznie w danym budynku | ochronne, przeznaczone wyłącznie do czynności związanych z obsługą świń |
| Ręce i obuwie | mycie i odkażanie rąk, oczyszczanie i odkażanie obuwia | mycie i odkażanie rąk, oczyszczanie i odkażanie obuwia przed wejściem do pomieszczeń |
| Rejestr | rejestr wejść osób do pomieszczeń z drobiem | rejestr wejść osób do pomieszczeń ze świniami |
| Strefy | „czyste” i „brudne” strefy w planie bioasekuracji, gdy zakład utrzymuje średniorocznie ponad 350 sztuk drobiu | przepis nie mówi o strefach |
Dla drobiu dochodzą jeszcze dwa wymagania, które dotyczą bezpośrednio mat: zapas środka dezynfekcyjnego wystarczający na co najmniej 7 dni bieżącej dezynfekcji oraz utrzymywanie mat w stanie zapewniającym skuteczność środka[1]. W chlewniach przepis wymaga ponadto, żeby świnie były utrzymywane w odrębnych, zamkniętych pomieszczeniach z oddzielnymi wejściami[2]. Szczegółowe omówienie przepisów dla obu gatunków znajdziesz we wpisach o matach na fermie drobiu i o bioasekuracji ASF w chlewni.
Układ śluzy krok po kroku
Dobrze urządzona śluza prowadzi człowieka jedną drogą, od strony brudnej do czystej, bez możliwości skrótu. Kolejność, która sprawdza się w większości budynków inwentarskich, wygląda tak:
- Mata przed drzwiami zewnętrznymi. Pierwsza mata leży na zewnątrz, przed wejściem do śluzy. Usuwa błoto i wstępnie odkaża obuwie, w którym ktoś przyszedł z podwórza. Przed nią warto położyć zwykłą kratkę lub wycieraczkę, na której zostanie większość brudu.
- Część brudna śluzy. Tu zostawia się obuwie i odzież z podwórza. Potrzebne są wieszaki i półka na buty, a także miejsce na rejestr wejść, żeby każdy wpisał się, zanim pójdzie dalej.
- Granica stref. Najprostszą granicą jest ławka lub niska przegroda, przez którą przechodzi się, siadając: buty z podwórza zdejmuje się po stronie brudnej, a obuwie budynkowe zakłada po stronie czystej. Dzięki temu podeszwa z zewnątrz nigdy nie dotyka podłogi części czystej.
- Mycie i odkażanie rąk. Umywalka z mydłem i dozownik środka do dezynfekcji rąk stoją przy granicy stref, tak żeby ręce myć po zdjęciu odzieży z podwórza, a przed dotknięciem odzieży budynkowej.
- Część czysta śluzy. Tu wisi odzież ochronna i stoi obuwie, które nie opuszczają tego budynku. W fermie drobiu każdy budynek powinien mieć własny komplet, bo przepis wiąże odzież z danym budynkiem[1].
- Mata przed drzwiami do zwierząt. Druga mata leży przy wejściu z części czystej do pomieszczenia ze zwierzętami. Przez nią przechodzi się już w obuwiu budynkowym.
Przy wyjściu kolejność jest odwrotna. Na fermie drobiu ma to znaczenie formalne, bo maty muszą leżeć nie tylko przed wejściami do budynków, ale także przed wyjściami z nich[1]. Chodzi o to, żeby nie wynieść na podwórze tego, co mogło pojawić się w stadzie.
Ile mat potrzeba i jak je dobrać
W układzie opisanym wyżej na jeden budynek przypadają zwykle dwie maty przejściowe: zewnętrzna i wewnętrzna. Jeśli budynek ma kilka pomieszczeń ze zwierzętami, na przykład osobne sektory albo porodówkę i tuczarnię w jednej chlewni, mata powinna leżeć także przy wejściu do każdego z nich.
Mata ma zajmować całą szerokość drzwi, tak żeby nie dało się jej ominąć bokiem ani przejść po samej krawędzi. Jej długość powinna wymuszać postawienie na niej każdej stopy, a nie tylko przeskoczenie jednym krokiem. Mata zewnętrzna pracuje w trudniejszych warunkach, bo zbiera błoto, deszcz i zimą śnieg, dlatego lepiej wybrać wersję z siatką ochronną z tworzywa ABS, która wydłuża żywotność maty. Budowę naszych mat opisujemy na stronie głównej.
Śluza w skrócie
- jedna droga od strony brudnej do czystej, bez skrótów,
- mata przed drzwiami zewnętrznymi i przed wejściem do zwierząt,
- granica stref w postaci ławki lub przegrody,
- umywalka i środek do rąk przy granicy stref,
- odzież i obuwie budynkowe, które nie wychodzą na zewnątrz,
- rejestr wejść po stronie brudnej.
Śluza w małym gospodarstwie
Nie każdy budynek ma miejsce na osobne pomieszczenie. W mniejszych kurnikach i chlewniach rolę śluzy może pełnić przedsionek, korytarz paszowy albo nawet wydzielony kawałek budynku przy drzwiach. Liczy się to, czy zachowana jest kolejność: zmiana obuwia i odzieży, mycie rąk, mata, a dopiero potem zwierzęta. Ławka postawiona w poprzek wąskiego przedsionka już wyznacza granicę stref.
Jeśli w budynku nie ma bieżącej wody, umywalkę można zastąpić pojemnikiem z kranikiem i środkiem do dezynfekcji rąk, a odzież budynkową przechowywać w zamykanej szafce przy wejściu. W gospodarstwach z kilkoma kurami obowiązki są inne niż na fermie towarowej. Opisujemy je osobno we wpisie o przydomowym kurniku i macie dezynfekcyjnej.
Najczęstsze błędy przy urządzaniu śluzy
Najwięcej problemów sprawia nie brak wyposażenia, ale układ, który pozwala je ominąć. Typowe sytuacje to drugie drzwi do budynku, używane „tylko na chwilę”, przy których nie leży żadna mata. Podobnie działa śluza, w której część brudna i czysta nie są niczym oddzielone, więc buty z podwórza stoją obok obuwia budynkowego. Często spotyka się też matę położoną w środku przedsionka, którą da się obejść przy ścianie.
Drugą grupą błędów jest sama mata. Wyschnięta, zalepiona błotem albo zamarznięta nie spełnia wymagania, żeby była utrzymywana w stanie zapewniającym skuteczność środka. Kontrolerzy sprawdzają to na miejscu, korzystając z listy kontrolnej opartej bezpośrednio na przepisach rozporządzenia o drobiu[3]. Matę trzeba więc sprawdzać codziennie i wymieniać roztwór po zabrudzeniu, a zimą stosować dodatek chroniący przed zamarzaniem, o którym piszemy we wpisie o macie dezynfekcyjnej zimą.
Na fermie drobiu, która utrzymuje średniorocznie ponad 350 sztuk ptaków, śluza powinna być też opisana w planie bioasekuracji jako granica stref czystej i brudnej. Co jeszcze musi zawierać taki dokument, opisujemy w poradniku o planie bioasekuracji fermy drobiu.
Maty do śluzy na wymiar
Drzwi w budynkach inwentarskich mają bardzo różne szerokości, a przedsionki bywają wąskie. Maty przejściowe do śluzy przygotujemy pod wymiar Twoich drzwi i wyślemy na terenie całej Polski. Podaj wymiary w formularzu wyceny i zaznacz, czy dołączyć Dezynfektol V.
Najczęściej zadawane pytania
Czy śluza sanitarna jest obowiązkowa?
Przepisy nie używają pojęcia śluzy. Wymagają natomiast odzieży i obuwia ochronnego przeznaczonego tylko do pracy przy zwierzętach, mycia i odkażania rąk, oczyszczania i odkażania obuwia oraz mat lub innych urządzeń przy wejściach. Śluza to najprostszy sposób, żeby spełnić te wymagania w jednym miejscu.
Ile mat dezynfekcyjnych potrzeba w śluzie?
Zwykle dwie: przed drzwiami zewnętrznymi i przed wejściem z części czystej do zwierząt. Jeśli budynek ma kilka pomieszczeń ze zwierzętami, matę kładzie się także przy wejściu do każdego z nich.
Czy na fermie drobiu mata musi leżeć także przy wyjściu?
Tak. Rozporządzenie o środkach zwalczania chorób u drobiu wymaga mat lub innych rozwiązań technicznych przed wejściami do budynków z drobiem i wyjściami z nich. Więcej piszemy we wpisie o przepisach dotyczących mat na fermie drobiu.
Czy odzież robocza może być wspólna dla kilku budynków?
Na fermie drobiu nie. Przepis wymaga odzieży i obuwia ochronnego przeznaczonego do użytku wyłącznie w danym budynku. W chlewni odzież i obuwie mają być przeznaczone wyłącznie do czynności związanych z obsługą świń.
Jak urządzić śluzę, gdy w budynku nie ma miejsca?
Wystarczy przedsionek lub wydzielona część przy drzwiach. Ławka w poprzek przejścia wyznacza granicę stref, a umywalkę można zastąpić pojemnikiem z kranikiem i środkiem do dezynfekcji rąk. Ważne, żeby kolejność czynności była zawsze ta sama.
Źródła
- Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie środków zwalczania chorób u drobiu (Dz.U. 2026 poz. 335), § 3 ust. 3 pkt 1 lit. a, pkt 2 lit. a-c, pkt 6 i pkt 9 oraz § 3 ust. 4 pkt 1. eli.gov.pl
- Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 marca 2026 r. w sprawie środków zwalczania afrykańskiego pomoru świń (Dz.U. 2026 poz. 344), § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a, c, e, i oraz j. eli.gov.pl
- Inspekcja Weterynaryjna, lista kontrolna wymagań rozporządzenia w sprawie środków zwalczania chorób u drobiu. wetgiw.gov.pl
