Paszowóz, mleczarka, samochód przewoźnika zwierząt czy pojazd odbierający padłe sztuki odwiedzają w ciągu dnia kilka, a czasem kilkanaście gospodarstw. Każdy z nich może przywieźć na kołach i podwoziu to, co zebrał na poprzedniej fermie. Dlatego ruch pojazdów jest jednym z głównych tematów bioasekuracji: lekarze weterynarii wymieniają pojazdy, pasze i zaopatrzenie wśród dróg, którymi choroby trafiają do stada[5].
Odpowiedzialność rozkłada się tu na dwie strony. Przewoźnik musi zadbać o czystość swojego pojazdu, a gospodarstwo o to, co dzieje się na jego wjeździe. Poniżej opisujemy obowiązki obu stron i pokazujemy, jak zorganizować wjazd tak, żeby mata przejazdowa rzeczywiście spełniała swoją rolę.
Obowiązki przewoźnika zwierząt
Podstawowy obowiązek wynika z unijnego rozporządzenia delegowanego 2020/688. Podmioty, w tym przewoźnicy, muszą zapewnić, żeby środki transportu zwierząt były czyszczone i dezynfekowane najszybciej, jak to możliwe, po każdym transporcie, a przed ponownym załadunkiem wysuszone lub pozostawione do wyschnięcia. Pojazd musi też być skonstruowany tak, żeby ograniczać wydostawanie się odchodów, ściółki i paszy podczas jazdy[1].
Z punktu widzenia rolnika ten przepis oznacza, że samochód podjeżdżający pod rampę powinien być czysty w środku. Gospodarstwo nie ma jednak wpływu na to, czy przewoźnik rzeczywiście umył pojazd po poprzednim kursie, ani na to, co pojazd zebrał na kołach w drodze. To zabezpieczenie leży już po stronie fermy.
Obowiązki gospodarstwa przy wjeździe
Najbardziej szczegółowe wymagania dotyczą ferm drobiu. Rozporządzenie o środkach zwalczania chorób u drobiu wymaga wyposażenia zakładu w niecki dezynfekcyjne lub maty dezynfekcyjne albo zastosowania innych rozwiązań technicznych, które pozwalają oczyścić i odkazić środki transportu wjeżdżające na jego teren. Zakład musi też prowadzić rejestr środków transportu do przewozu drobiu, jaj, paszy lub produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego, które wjeżdżają na jego teren[2]. Szerzej opisujemy te przepisy we wpisie o matach na fermie drobiu.
W chlewniach praktyczną wskazówką jest lista kontrolna wdrożenia bioasekuracji przygotowana w związku z ASF. Przewiduje ona przy wjazdach na fermę zadaszone niecki lub bramki dezynfekcyjne albo udokumentowaną procedurę mycia i dezynfekcji przyjeżdżających pojazdów. Szerokość wyłożonego sprzętu do dezynfekcji powinna być nie mniejsza niż szerokość wjazdu, a długość nie mniejsza niż obwód największego koła pojazdu[3]. W gospodarstwach z bydłem podobne zalecenia formułują powiatowe inspektoraty weterynarii: maty na wjazdach do strefy produkcyjnej, których nie da się ominąć, i rejestr wjazdów[4].
Które pojazdy niosą największe ryzyko
Nie każdy pojazd jest tak samo groźny. Liczy się to, ile gospodarstw odwiedza, jak blisko zwierząt podjeżdża i czy przewozi coś, co miało kontakt z chorymi zwierzętami. Poradnik PIW w Ostrołęce jako szczególnie ryzykowne wymienia samochody lekarzy weterynarii, pojazdy odbierające padłe zwierzęta i mleczarki[4].
| Pojazd | Dlaczego jest ryzykowny | Jak ograniczyć ryzyko |
|---|---|---|
| Odbiór padłych zwierząt | przewozi zwłoki zwierząt z wielu gospodarstw | miejsce odbioru na granicy fermy, bez wjazdu do strefy ze zwierzętami |
| Przewoźnik zwierząt | miał kontakt ze zwierzętami z innych stad, często podjeżdża pod sam budynek | mata na wjeździe, załadunek przez rampę, kierowca nie wchodzi do budynku |
| Mleczarka | odwiedza wiele gospodarstw dziennie | odbiór mleka na skraju strefy, mata na drodze dojazdu |
| Paszowóz | jeździ między fermami, podjeżdża pod silosy | silosy zasypywane z zewnątrz strefy, mata na wjeździe |
| Samochód lekarza weterynarii, serwisu, doradcy | odwiedza wiele gospodarstw, często w czasie problemów zdrowotnych | parking poza strefą, przejście przez matę przejściową i odzież ochronna |
Najprostszym sposobem ograniczenia ryzyka jest ograniczenie samego wjazdu. Silosy paszowe, które da się zasypać zza ogrodzenia, miejsce odbioru mleka przy granicy strefy czy kontener na padłe zwierzęta ustawiony przy bramie sprawiają, że część pojazdów nie musi w ogóle wjeżdżać między budynki.
Mata przejazdowa: co potrafi, a czego nie
Mata przejazdowa dezynfekuje bieżnik kół. Żeby zrobiła to dobrze, koło musi wykonać na niej co najmniej pełny obrót, a mata musi zajmować całą szerokość wjazdu. Dlatego długość dobiera się do obwodu największego koła pojazdów, które wjeżdżają na fermę[3]. Sposób liczenia i typowe wymiary opisujemy w poradniku, jak dobrać wymiar maty przejazdowej.
Mata nie zdezynfekuje nadkoli, podwozia ani skrzyni ładunkowej. Nie poradzi sobie też z kołami oblepionymi grubą warstwą błota. W takich przypadkach poradnik PIW zaleca najpierw umycie kół wodą pod ciśnieniem, a następnie spryskanie ich środkiem dezynfekcyjnym, który przed wjazdem powinien działać około 10 minut[4]. Mata na wjeździe działa wtedy jako stałe zabezpieczenie, a mycie i oprysk jako dodatkowy krok przy pojazdach podwyższonego ryzyka.
Na skuteczność maty wpływa też prędkość. Pojazd, który przejeżdża szybko, ochlapuje okolicę roztworem i krócej styka się z matą. Przy wjeździe warto więc ustawić znak nakazujący zwolnienie, a samą matę ułożyć tak, żeby kierowca nie mógł jej ominąć poboczem.
Rejestr wjazdów w praktyce
Rejestr jest obowiązkowy na fermach drobiu dla pojazdów przewożących drób, jaja, paszę i produkty uboczne pochodzenia zwierzęcego[2], a zalecany w pozostałych gospodarstwach. Nie musi to być skomplikowany dokument. Poradnik PIW wskazuje, że wystarczy zapisać, kto przyjechał, kiedy, w jakim celu i kiedy wyjechał[4]. Warto dopisać numer rejestracyjny pojazdu, bo w razie wystąpienia choroby inspekcja weterynaryjna ustala, jakie pojazdy odwiedzały gospodarstwo i gdzie jeździły dalej.
Zeszyt z rejestrem najlepiej trzymać przy bramie, w miejscu, które kierowca mija, zanim wjedzie na matę. Dobrze sprawdza się też tablica przy wjeździe z informacją, że wjazd odbywa się wyłącznie przez matę dezynfekcyjną, a kierowcy nie wchodzą do budynków ze zwierzętami.
Jeśli Twój wjazd ma nietypową szerokość albo wjeżdżają na niego pojazdy z dużymi kołami, przygotujemy matę przejazdową na wymiar i wyślemy ją na terenie całej Polski. Podaj szerokość wjazdu i rodzaj pojazdów w formularzu wyceny.
Najczęściej zadawane pytania
Kto odpowiada za dezynfekcję pojazdu do przewozu zwierząt?
Przewoźnik. Środki transportu zwierząt muszą być czyszczone i dezynfekowane najszybciej, jak to możliwe, po każdym transporcie i wysuszone przed ponownym załadunkiem. Gospodarstwo odpowiada natomiast za zabezpieczenie własnego wjazdu.
Czy ferma drobiu musi mieć matę na wjeździe?
Tak. Zakład musi mieć niecki lub maty dezynfekcyjne albo inne rozwiązania techniczne do oczyszczania i odkażania wjeżdżających pojazdów oraz prowadzić rejestr środków transportu. Więcej piszemy we wpisie o matach na fermie drobiu.
Jak długa powinna być mata przejazdowa?
Na tyle długa, żeby największe koło wjeżdżających pojazdów wykonało na niej co najmniej pełny obrót, i szeroka na cały wjazd. Sposób liczenia opisujemy w poradniku o wymiarze maty przejazdowej.
Czy mata przejazdowa wystarczy przy bardzo brudnych kołach?
Nie. Mata dezynfekuje bieżnik kół, ale nie usunie grubej warstwy błota ani nie zdezynfekuje podwozia. Przy mocnym zabrudzeniu koła trzeba najpierw umyć wodą pod ciśnieniem, a potem spryskać środkiem dezynfekcyjnym.
Co wpisywać do rejestru wjazdów?
Kto przyjechał, kiedy, w jakim celu i kiedy wyjechał, a także numer rejestracyjny pojazdu. Na fermie drobiu rejestr obejmuje obowiązkowo pojazdy przewożące drób, jaja, paszę i produkty uboczne pochodzenia zwierzęcego.
Źródła
- Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/688 z dnia 17 grudnia 2019 r. uzupełniające rozporządzenie (UE) 2016/429 w odniesieniu do wymagań w zakresie zdrowia zwierząt dotyczących przemieszczania zwierząt lądowych i jaj wylęgowych w obrębie Unii, art. 4. Dz. Urz. UE L 174 z 3.06.2020
- Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie środków zwalczania chorób u drobiu (Dz.U. 2026 poz. 335), § 3 ust. 3 pkt 1 lit. b i pkt 6. eli.gov.pl
- Badanie wdrożenia poszczególnych elementów bioasekuracji oraz ich powiązań i spójności, wersja 5.0, Warszawa, 27.02.2020 (lista kontrolna bioasekuracji w gospodarstwach utrzymujących świnie). wiescirolnicze.pl
- Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Ostrołęce, Zasady bioasekuracji. Poradnik dla rolników (informacja dla rolników, hodowców bydła), bez daty, udostępniony w kwietniu 2025 r. czerwin.pl
- M.J. Zenkner, Prewencja weterynaryjna w fermach krów mlecznych, Życie Weterynaryjne 2021, 96(4), s. 251-257. agro.icm.edu.pl
