Maty dezynfekcyjne kojarzą się głównie z fermami drobiu i chlewniami, ale w produkcji roślinnej pod osłonami problem jest bardzo podobny. W pieczarkarni zarodniki grzybów chorobotwórczych trafiają do hal na obuwiu, odzieży i rękach pracowników[1]. W szklarni z pomidorem i papryką największym zagrożeniem jest wirus przenoszony mechanicznie, który potrafi przetrwać na powierzchniach całymi miesiącami[2][3].
W obu przypadkach znacznie łatwiej nie dopuścić patogenu do uprawy, niż walczyć z nim, gdy już się pojawi. Dlatego to, co dzieje się przy drzwiach hali czy przedziału szklarni, ma bezpośredni wpływ na plon. Poniżej opisujemy, co roznosi się na obuwiu i kołach, gdzie kłaść maty i z czym je łączyć, żeby rzeczywiście ograniczały ryzyko.
Co przenosi się na obuwiu w pieczarkarni
Do najgroźniejszych chorób pieczarki należą sucha zgnilizna (Lecanicillium, dawniej Verticillium), biała, czyli mokra zgnilizna wywoływana przez Mycogone, daktylium (Cladobotryum) oraz zielona pleśń (Trichoderma). Irlandzki instytut Teagasc w opracowaniu o chorobach grzybowych pieczarek opisuje, jak te patogeny przemieszczają się po zakładzie[1]. Zarodniki suchej zgnilizny są lepkie i przyczepiają się do rąk, odzieży i obuwia, a także do much, kurzu i resztek okrywy. Zarodniki Mycogone nie są lepkie, ale mają grube ściany, dobrze przeżywają w resztkach podłoża i okrywy i rozchodzą się z kurzem oraz właśnie na obuwiu.
W praktyce oznacza to, że pracownik, który przeszedł korytarzem obok hali z chorym rzutem, może przenieść zarodniki do hali świeżo okrytej. Znaczenie higieny potwierdza też monitoring polskich zakładów prowadzony przez Instytut Ogrodnictwa: przy ocenie stanu sanitarnego bierze się pod uwagę między innymi częstotliwość mycia posadzek, stosowanie chemicznej dezynfekcji oraz czystość korytarzy i hal, a zdrowotność upraw była na ogół wyższa w zakładach, w których nie występowały muchówki[5].
Mata dezynfekcyjna nie rozwiąże problemu much ani zainfekowanej okrywy, ale zamyka jedną z dróg, którą zarodniki wędrują między halami. Teagasc zaleca, żeby maty lub brodziki dezynfekcyjne leżały przy wejściu do każdej hali i były używane zarówno przy wejściu, jak i przy wyjściu[1].
Szklarnia: wirus, który przetrwa miesiące
W uprawach pomidora i papryki pod osłonami głównym problemem jest wirus brunatnej wyboistości owoców pomidora (ToBRFV). W Polsce wykryto go po raz pierwszy wiosną 2020 roku w szklarniowej uprawie pomidora w województwie warmińsko-mazurskim. Wirus przenosi się mechanicznie: przez kontakt roślin, na narzędziach, rękawiczkach i odzieży, a na większe odległości z materiałem nasadzeniowym[3].
Badania prowadzone w Wielkiej Brytanii na zlecenie AHDB wykazały, że ToBRFV utrzymuje się na wszystkich badanych powierzchniach szklarniowych co najmniej przez 7 dni, a w niektórych przypadkach ponad 6 miesięcy. Na dłoniach i rękawiczkach przeżywał co najmniej 2 godziny, a samo mycie rąk okazało się przeciw niemu mało skuteczne[2]. To sprawia, że wirus łatwo przetrwa na podeszwach i oponach wózków przez cały dzień pracy.
Rolę obuwia i kół potwierdzają badania Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie, według których mechaniczne przenoszenie ToBRFV na butach i oponach jest bardzo istotne i trzeba je wykluczyć. W opisanym teście wirus był niezawodnie inaktywowany w macie napełnionej odpowiednim środkiem dezynfekcyjnym. Autorzy podkreślają jednak dwie rzeczy: mechaniczne oczyszczenie podeszwy przez jej przetarcie jest kluczowe, a mata musi być stale napełniona wystarczającą ilością roztworu roboczego[4].
Gdzie kłaść maty w pieczarkarni i w szklarni
Układ obiektu jest inny, ale zasada pozostaje ta sama: mata leży wszędzie tam, gdzie ruch przechodzi z części bardziej zanieczyszczonej do czystszej. Najczęstsze miejsca zestawiamy w tabeli.
| Miejsce | Pieczarkarnia | Szklarnia |
|---|---|---|
| Wejście do zakładu | mata przejściowa przy wejściu z placu do części socjalnej lub korytarza | mata przejściowa przy wejściu dla pracowników i gości |
| Wejście do pomieszczenia uprawowego | mata przy drzwiach każdej hali, używana przy wejściu i wyjściu | mata przy wejściu do każdego przedziału, szczególnie jeśli przedziały mają różny stan zdrowotny |
| Ruch kołowy | mata przejazdowa na drodze wózków, ładowarek i palet z podłożem oraz okrywą | mata przejazdowa pod wózki do zbioru, wózki szynowe i transport palet |
| Strefa załadunku | mata przy wyjściu z chłodni lub pakowni, którą wywozi się zbiór | mata przy rampie, gdzie przyjeżdżają skrzynki i opakowania z zewnątrz |
Matę przejściową dobiera się tak, żeby zajmowała całą szerokość drzwi i nie dało się jej obejść bokiem. Przy ruchu kołowym obowiązuje ta sama logika co na fermach: koło powinno wykonać na macie co najmniej pełny obrót. Sposób liczenia opisujemy w poradniku, jak dobrać wymiar maty przejazdowej. W wąskich korytarzach i ciągach komunikacyjnych dobrze sprawdzają się maty wykonane na wymiar, dopasowane do szerokości przejścia.
Mata działa tylko w zestawie z innymi zasadami
Ani w pieczarkarni, ani w szklarni mata nie zastąpi pozostałych zasad higieny. Zalecenia Teagasc dla zakładów pieczarkarskich pokazują, jak mata wpisuje się w szerszy system[1]:
- oddzielne białe obuwie przeznaczone tylko do okrywania, bo obuwie jest jednym z głównych źródeł zakażenia,
- czysta odzież robocza na początek każdego dnia i jednorazowe rękawiczki dla zbierających,
- żel do dezynfekcji rąk przy wejściu i wyjściu z każdej hali,
- zbiór w kolejności od pierwszego rzutu do trzeciego, bo pierwsze rzuty są zwykle najczystsze,
- sprzęt do zbioru (stoliki, stołki, wózki) pozostający w jednej hali przez cały cykl,
- codzienne mycie i dezynfekcja betonowych placów i posadzek przed halami.
W szklarni podobną funkcję pełni stały porządek pracy: najpierw przedziały z młodymi lub zdrowymi roślinami, na końcu te, w których pojawiły się objawy. Narzędzia, rękawiczki i odzież, które według ulotki o ToBRFV są drogą przenoszenia wirusa[3], nie powinny wędrować między przedziałami. Goście, serwisanci i doradcy wchodzą przez matę tak samo jak pracownicy i najlepiej w jednorazowej odzieży ochronnej.
Ważna jest też czystość samej maty. Badanie z Berlina wskazuje, że skuteczność zależy od przetarcia podeszwy i od tego, czy mata jest stale nasączona[4]. Mata zalepiona resztkami podłoża, ziemią czy liśćmi pomidora szybko traci płyn i przestaje czyścić podeszwę. Przy wejściach z dużym ruchem warto przed matą dezynfekcyjną położyć zwykłą wycieraczkę albo kratkę, na której zostanie większość brudu.
Jaki środek wlać do maty w produkcji roślinnej
Tu trzeba zachować ostrożność. Patogeny roślin to inne organizmy niż bakterie i wirusy, przeciw którym badane są typowe środki do dezynfekcji w hodowli zwierząt. Określenie „wirusobójczy” na etykiecie nie oznacza automatycznie skuteczności wobec ToBRFV, a „grzybobójczy” wobec konkretnego patogenu pieczarki. Przed wyborem środka sprawdź na etykiecie, do jakich zastosowań i obiektów jest przeznaczony, i poproś dostawcę o informację, czy był badany wobec organizmów, z którymi walczysz.
Dezynfektol V, który stosujemy w matach, ma według etykiety działanie bakteriobójcze, grzybobójcze i wirusobójcze i jest przeznaczony do dezynfekcji urządzeń i powierzchni zmywalnych w obiektach prywatnych, publicznych i przemysłowych. Jeśli planujesz użyć go w pieczarkarni lub szklarni, zadzwoń do nas przed zamówieniem, a pomożemy ocenić, czy pasuje do Twojego obiektu. Zasady przygotowania i wymiany roztworu, wspólne dla wszystkich branż, opisujemy we wpisie o tym, jaki płyn wlać do maty dezynfekcyjnej.
Niezależnie od środka obowiązuje ta sama zasada co na fermach: płyn w macie ma właściwe stężenie i jest wymieniany, gdy mata jest zabrudzona, a nie tylko dolewany. W halach pieczarkarni, gdzie posadzki często się myje, łatwo też o rozcieńczenie roztworu wodą spływającą z korytarza, dlatego matę warto ułożyć tak, żeby woda z mycia nie wpływała na nią.
Mata na wymiar dla pieczarkarni i szklarni
W produkcji roślinnej rzadko pasują wymiary katalogowe: drzwi do hal bywają szerokie, przejścia między przedziałami wąskie, a wózki mają różny rozstaw kół. Matę przejściową lub przejazdową przygotujemy pod szerokość Twojego wejścia i wyślemy na terenie całej Polski. Podaj wymiary i opisz rodzaj ruchu w formularzu wyceny.
Najczęściej zadawane pytania
Czy w pieczarkarni potrzebna jest mata przy każdej hali?
Tak, jeśli chcesz ograniczyć przenoszenie zarodników między halami. Teagasc zaleca matę lub brodzik przy wejściu do każdej hali, używane przy wejściu i przy wyjściu. Jedna mata przy wejściu do zakładu nie chroni przed przenoszeniem chorób z hali do hali.
Czy mata dezynfekcyjna chroni szklarnię przed ToBRFV?
Mata ogranicza przenoszenie wirusa na obuwiu i kołach, które jest jedną z ważnych dróg jego rozprzestrzeniania. Nie zastąpi jednak kontroli materiału nasadzeniowego, higieny rąk, narzędzi i odzieży ani porządku pracy między przedziałami.
Jaki środek wlać do maty w szklarni?
Taki, którego etykieta obejmuje dane zastosowanie i który był badany wobec organizmu, z którym walczysz. Ogólne określenie „wirusobójczy” nie przesądza o skuteczności wobec wirusów roślin. Zasady dozowania opisujemy we wpisie o płynie do maty dezynfekcyjnej.
Czy maty sprawdzą się pod wózki szynowe i wózki do zbioru?
Tak, pod ruch kołowy stosuje się maty przejazdowe. Długość maty powinna pozwolić kołu wykonać co najmniej pełny obrót, a szerokość obejmować cały tor przejazdu. Sposób liczenia opisujemy w poradniku o wymiarze maty przejazdowej.
Czy wykonujecie maty do pieczarkarni na wymiar?
Tak. Przygotowujemy maty przejściowe i przejazdowe pod szerokość drzwi, korytarzy i przejazdów. Wystarczy podać wymiary w formularzu wyceny.
Źródła
- Teagasc, Fungal diseases of mushrooms and their control, Factsheet 04/15, 2015. teagasc.ie
- AHDB, projekt PE 033 Tomato brown rugose fruit virus: Survival of the virus and efficacy of disinfection approaches, kierownik projektu: Adrian Fox, Fera Science Ltd, 2019-2021. horticulture.ahdb.org.uk
- W. Karnkowski, Wirus brunatnej wyboistości owoców pomidora (Tomato brown rugose fruit virus), ulotka, wyd. 4, luty 2025. gov.pl/web/piorin
- HortiDaily, How to eliminate ToBRFV quickly (omówienie badań Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie). hortidaily.com
- Instytut Ogrodnictwa PIB, raport z zadania 7.2 za 2024 r., ocena stanu zdrowotnego upraw i stanu sanitarnego zakładów uprawy grzybów. inhort.pl
