W gospodarstwach z bydłem maty dezynfekcyjne wciąż są rzadkością w porównaniu z fermami drobiu i chlewniami. Wynika to częściowo z przepisów: dla drobiu i świń obowiązują rozporządzenia, które wprost wymieniają maty przy wejściach, a dla bydła takiego wykazu nie ma. Nie znaczy to jednak, że bioasekuracja obory jest dobrowolna. Unijne prawo o zdrowiu zwierząt nakłada na każdego, kto utrzymuje zwierzęta, odpowiedzialność za ich zdrowie i za stosowanie odpowiednich środków bioasekuracji[5].
Choroby, które najbardziej szkodzą stadom bydła, nie potrzebują zresztą przepisu, żeby wejść do obory na butach. Poniżej opisujemy, skąd bierze się ryzyko, gdzie w gospodarstwie z bydłem położyć maty i jak obsłużyć ruch, którego nie da się wyeliminować, czyli mleczarkę, lekarza weterynarii czy odbiór padłych zwierząt.
Co może wejść do obory na obuwiu i kołach
W polskich stadach bydła mlecznego największe szkody zdrowotne i ekonomiczne wyrządzają zakaźne zapalenie nosa i tchawicy (IBR/IPV) oraz wirusowa biegunka bydła (BVD). Szacuje się, że co najmniej połowa stad bydła mlecznego boryka się z tymi chorobami[2]. Najczęstszą drogą zawleczenia jest zakup zakażonego zwierzęcia, ale nie jedyną. Wirus IBR przenosi się także pośrednio: przez sprzęt używany w gospodarstwie i przez osoby, które w nim pracują[3].
Dobrze pokazuje to przypadek z Niemiec. W 2012 roku wysoce zjadliwy szczep BVD zaatakował ponad 5 tysięcy sztuk bydła, a ponad 500 zwierząt padło lub zostało zabitych. Naukowcy z Instytutu Friedricha Loefflera ustalili, że chorobę najpewniej roznieśli między gospodarstwami ludzie: lekarze weterynarii, rolnicy i handlarze bydłem. Wśród zaleceń znalazło się stosowanie jednorazowej odzieży przez osoby odwiedzające fermy[4].
Do tego dochodzi zagrożenie chorobami zwalczanymi z urzędu, takimi jak pryszczyca, która w 2025 roku pojawiła się w Niemczech, na Węgrzech i na Słowacji. Te same środki, które ograniczają zawlekanie IBR czy BVD, utrudniają też wejście do obory chorobom, z którymi gospodarstwo nigdy wcześniej się nie zetknęło.
Gdzie położyć maty w gospodarstwie z bydłem
Punktem wyjścia jest strefa produkcyjna, czyli wydzielona część gospodarstwa, w której przebywają zwierzęta. Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Ostrołęce w poradniku dla hodowców bydła zaleca, żeby była ogrodzona, a w miejscach, którymi można do niej wjechać, leżały maty dezynfekcyjne lub niecki. Maty powinny być ułożone tak, żeby nie dało się ich ominąć, a przez matę powinien przejść każdy pojazd i każda osoba wchodząca do strefy. Maty powinny leżeć także przed wejściem do budynku inwentarskiego i być stale nasączone roztworem środka dezynfekcyjnego[1].
| Miejsce | Rodzaj maty | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Wjazd do strefy produkcyjnej | przejazdowa | szerokość całego wjazdu, długość dobrana do kół pojazdów, które wjeżdżają najczęściej |
| Wejście do obory | przejściowa | cała szerokość drzwi, mata, której nie da się obejść |
| Cielętnik | przejściowa | cielęta są najbardziej wrażliwe, więc mata przy wejściu ma tu szczególne znaczenie |
| Mleczarnia i dojarnia | przejściowa | miejsce, przez które przechodzi kierowca mleczarki i serwis urządzeń |
| Pomieszczenie kwarantanny | przejściowa | osobna mata i osobne obuwie dla zwierząt nowo zakupionych |
Obora ma jedną cechę, która odróżnia ją od kurnika: ilość obornika i błota na obuwiu. Mata, na którą wchodzi się prosto z korytarza paszowego czy wybiegu, bardzo szybko się zabrudza, a zabrudzony roztwór traci skuteczność. Dlatego przed matą dezynfekcyjną warto położyć kratkę lub wycieraczkę, a obok niej szczotkę albo stanowisko do zmywania obuwia. Zasady przygotowania i wymiany roztworu opisujemy we wpisie o tym, jaki płyn wlać do maty dezynfekcyjnej.
Mleczarka, weterynarz i odbiór padłych zwierząt
W gospodarstwie z bydłem są pojazdy, które wjeżdżają regularnie i których nie da się zatrzymać przed bramą. Poradnik PIW w Ostrołęce jako szczególnie ryzykowne wymienia samochody lekarzy weterynarii, pojazdy odbierające padłe zwierzęta i mleczarki, bo jeżdżą od gospodarstwa do gospodarstwa. Koła takich pojazdów powinny być umyte wodą pod ciśnieniem, a następnie spryskane środkiem dezynfekcyjnym, który przed wjazdem powinien działać około 10 minut[1].
Mata przejazdowa na wjeździe uzupełnia te zabiegi, ale nie zastępuje mycia, gdy koła są oblepione błotem. Duże znaczenie ma też organizacja: miejsce odbioru mleka czy padłych zwierząt najlepiej zaplanować na skraju strefy, tak żeby pojazd w ogóle nie musiał wjeżdżać między budynki. Poradnik zaleca również zapisywanie każdego wjazdu i wejścia osoby z zewnątrz: kto przyjechał, kiedy, w jakim celu i kiedy wyjechał. W części dotyczącej mleka zwraca uwagę, że maty trzeba sprawdzać kilka razy dziennie[1]. Wymiar maty pod konkretne pojazdy pomoże dobrać poradnik, jak dobrać wymiar maty przejazdowej.
Osobną grupą są goście: doradcy, przedstawiciele firm paszowych, serwisanci. Zasada z poradnika jest prosta: kto nie musi wchodzić, ten nie wchodzi. Ci, którzy muszą, przechodzą przez matę i zakładają odzież ochronną, najlepiej jednorazową[1]. Osoby obsługujące bydło powinny używać odzieży i obuwia przeznaczonych wyłącznie do pracy przy zwierzętach.
Zakup zwierząt i kwarantanna
Ponieważ zakup zakażonego zwierzęcia jest najczęstszą drogą wprowadzenia IBR i BVD do stada[3], kwarantanna jest w oborze równie ważna jak maty. Poradnik PIW zaleca trzymanie każdego kupionego zwierzęcia osobno przez co najmniej 2 tygodnie, najlepiej 21 dni, i obsługiwanie go na końcu[1]. W literaturze weterynaryjnej jako wzorcowy podaje się okres 4 do 6 tygodni w osobnym budynku oddalonym od głównej fermy[2].
Mata przy wejściu do pomieszczenia kwarantanny i osobne obuwie, które tam zostaje, sprawiają, że opiekun nie przeniesie zarazków z nowych zwierząt do reszty stada. To szczególnie ważne w mniejszych gospodarstwach, gdzie tę samą pracę wykonuje jedna lub dwie osoby i nie da się przydzielić nowym zwierzętom osobnego opiekuna.
Mata w oborze przez cały rok
Bydło wychodzi na pastwiska i wybiegi, a jesienią wraca do obory, więc ruch w gospodarstwie zmienia się w ciągu roku. Mata przy oborze pracuje jednak przez cały czas, a zimą wymaga dodatkowej ochrony przed zamarzaniem. Opisujemy ją we wpisie o macie dezynfekcyjnej zimą.
Jeśli potrzebujesz mat do obory, cielętnika czy na wjazd dla mleczarki, przygotujemy je pod wymiar Twoich drzwi i bram i wyślemy na terenie całej Polski. Podaj wymiary w formularzu wyceny i zaznacz, czy dołączyć Dezynfektol V.
Najczęściej zadawane pytania
Czy mata dezynfekcyjna przy oborze jest obowiązkowa?
Dla bydła nie ma rozporządzenia, które jak w przypadku drobiu i świń wymienia maty przy wejściach. Utrzymujący zwierzęta odpowiada jednak za stosowanie odpowiednich środków bioasekuracji, a inspekcja weterynaryjna zaleca maty na wjazdach do strefy produkcyjnej i przed wejściami do budynków inwentarskich.
Gdzie położyć maty w gospodarstwie z bydłem?
Na wjeździe do strefy, w której przebywają zwierzęta, przed wejściem do obory, cielętnika, mleczarni i pomieszczenia kwarantanny. Mata powinna zajmować całą szerokość przejścia, tak żeby nie dało się jej ominąć.
Jak często sprawdzać matę przy oborze?
Codziennie, a w miejscach o dużym ruchu, na przykład przy mleczarni, kilka razy dziennie. Przy oborze mata szybko się brudzi, a zabrudzony roztwór trzeba wymienić. Zasady opisujemy we wpisie o płynie do maty dezynfekcyjnej.
Czy mleczarka powinna przejeżdżać przez matę?
Tak. Mleczarka odwiedza wiele gospodarstw dziennie, dlatego koła powinny przejechać przez matę przejazdową, a przy mocnym zabrudzeniu zostać umyte i spryskane środkiem dezynfekcyjnym. Najlepiej, jeśli miejsce odbioru mleka znajduje się na skraju strefy ze zwierzętami.
Jak długo trzymać nowo kupione bydło osobno?
Inspekcja weterynaryjna zaleca co najmniej 2 tygodnie, najlepiej 21 dni, a nowe zwierzęta obsługuje się na końcu. Przy wejściu do pomieszczenia kwarantanny warto położyć osobną matę.
Źródła
- Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Ostrołęce, Zasady bioasekuracji. Poradnik dla rolników (informacja dla rolników, hodowców bydła), bez daty, udostępniony w kwietniu 2025 r. czerwin.pl
- M.J. Zenkner, Prewencja weterynaryjna w fermach krów mlecznych, Życie Weterynaryjne 2021, 96(4), s. 251-257. agro.icm.edu.pl
- J.A. Sokół, Zakaźne zapalenie nosa i tchawicy oraz otręt bydła IBR/IPV w stadzie. Problemy, leczenie, zapobieganie, Wiadomości Zootechniczne 2019, 57(3), s. 110-115. wz.izoo.krakow.pl
- ScienceDaily, Cattle disease spread by vets, not cows, 21.09.2015 (omówienie badań Instytutu Friedricha Loefflera opublikowanych w czasopiśmie Heliyon). sciencedaily.com
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie przenośnych chorób zwierząt („Prawo o zdrowiu zwierząt”), art. 10. eur-lex.europa.eu
